HỐ CHÔN NGƯỜI ÁM ẢNH ! - VỤ THẢM SÁT ẤP TÂN LẬP (21/4/1975)

 

HỐ CHÔN NGƯỜI ÁM ẢNH !

VỤ THẢM SÁT ẤP TÂN LẬP (21/4/1975)

(Xuân Lộc tỉnh Long Khánh).

- "Thời gian lặng lẽ trôi, tôi, một chàng lính trẻ măng ngày nào bây giờ đã là một ông già với mái đầu hoa râm đốm bạc. Vậy mà tôi chưa nói được câu chuyện lẽ ra phải nói. Đôi lúc tôi âm thầm kể lại cho một số bạn bè tin cậy. Nghe xong ai cũng khuyên “Nói ra làm gì, nguy hiểm lắm đấy”. Và quả thật, sống trong #XHCN quái đản này, người ta quen thói bưng bít sự thật. Sự thật không có lợi cho Đảng & Nhà nước chớ dại mà nói ra, bị thủ tiêu hoặc vào tù là điều chắc".

(Nhân chứng Trần Đức Thạch )!

Thảm Sát Tân Lập!

● Tháng 04/1975, đơn vị chúng tôi (Sư đoàn 341/ đoàn Sông Lam A) phối hợp với Sư đoàn khác đánh vào căn cứ phòng ngự Xuân Lộc. Trận chiến quyết liệt kéo dài 12 ngày đêm. Tiểu đoàn 8 chúng tôi do hành quân bị lạc nên được giao nhiệm vụ chốt chặn.

Nhằm không cho các đơn vị quân lực #VNCH tiếp viện cũng như rút lui. Phải công nhận là Sư đoàn 18 của #VNCH đánh trả rất ngoan cường. Tôi tận mắt chứng kiến: "hai người lính VNCH Sư đoàn 18 đã trả lời gọi đầu hàng của chúng tôi bằng những loạt súng AR15. Sau đó họ ôm nhau tự sát bằng một quả lựu đạn đặt kẹp giữa hai người. Một tiếng nổ nhoáng lửa, xác họ tung toé giữa vườn cam sau ấp Bàu Cá". Hình ảnh bi hùng ấy đã gây ấn tượng mạnh cho tôi. Tinh thần của người lính đích thực là vậy. Vị tướng nào có những người lính như thế, dù bại trận cũng có quyền tự hào về họ. Họ đã thể hiện khí phách của người trai nơi chiến trận. Giả thiết nếu phía VNCH chiến thắng, chắc chắn họ sẽ được truy tôn là những người anh hùng lưu danh muôn thuở".

● Nhưng vận nước đã đi theo một hướng khác. Họ đành phải chấp nhận tan vào cõi hư vô như hơn 50 Hải quân Quân quân lực VNCH bỏ mình ngoài biển để bảo vệ Hoàng sa.

… Nghe tiếng súng nổ ran, tôi cắt rừng chạy đến nơi có tiếng súng. Đấy là ấp Tân Lập thuộc huyện Cao Su #ĐồngNai bây giờ. Ấp nằm giữa cánh rừng cao su cổ thụ. Đạn súng đại liên của các anh bộ đội cụ Hồ vãi ra như mưa. Là phân đội trưởng trinh sát, tôi dễ dàng nhận ra tiếng nổ từng loại vũ khí bằng kỹ năng nghiệp vụ.

Chuyện gì thế này? Tôi căng mắt quan sát...

● Địch đâu chẳng thấy, chỉ thấy những người dân lành bị bắn đổ vật xuống như ngả rạ. Máu trào lai láng, tiếng kêu khóc như ri. Lợi dụng vật che đỡ, tôi ngược làn đạn tiến gần tới ổ súng đang khạc lửa.

- "Đừng bắn nữa! Tôi đây! Thạch trinh sát tiểu đoàn 8 đây" !

● Nghe tiếng tôi, họng súng khạc thêm mấy viên đạn nữa mới chịu ngừng. Tôi quát:

- "Địch đâu mà các ông bắn dữ thế. Tí nữa thì thịt cả mình".

● Mấy ông lính trẻ tròn mắt nhìn tôi ngơ ngác. Họ trả lời tôi:

- "Anh ơi! đây là lệnh".

- "Lệnh gì mà lệnh, các ông mù à? Toàn dân lành đang chết chất đống kia kìa" !

- "Cấp trên ra lệnh “giết lầm hơn bỏ sót”. Bọn em được phổ biến là dân ở đây ác ôn lắm"!

-- "Tôi mới từ đằng kia lại, không có địch đâu. Các ông không được bắn nữa để tôi kiểm tra tình hình thế nào. Có gì tôi chịu trách nhiệm" !

Thấy tôi cương quyết, đám lính trẻ nghe theo. Tôi quay lại phía hàng trăm người bị giết và bị thương. Họ chồng đống lên nhau máu me đầm đìa, máu chảy thành suối. Một cụ già bị bắn nát bàn tay đang vật vã kêu lên đau đớn. Tôi vực cụ vào bóng mát rồi dật cuốn băng cá nhân duy nhất bên mình băng tạm cho cụ. Lát sau tôi quay lại thì cụ đã tắt thở vì máu ra quá nhiều. Một chỗ thấy 5 người con gái và 5 người con trai bị bắn chết châu đầu vào nhau. Tôi hỏi người lính trẻ đi theo bên cạnh:

- "Ai bắn đấy" ?

- "Đại đội phó Hường đấy anh ạ" !

● Lại nữa, tôi ngó vào cửa một gia đình, cả nhà đang ăn cơm, anh bộ đội cụ Hồ nào đó đã thả vào mâm một quả lựu đạn, cả nhà chết rã rượi trong cảnh cơm lộn máu. Tôi bị sốc thực sự... Hình ảnh anh bộ đội cụ Hồ “Đi dân nhớ ở dân thương” mà thế này ư? Cứ bảo là Mỹ ngụy ác ôn chứ - hành động dã man này của chúng ta nên gọi là gì ?? Tâm trạng tôi lúc đó như có bão xoáy. Mặc dù vậy, tôi vẫn nhận ra ngay những việc cần làm.

● Tôi tập trung những người sống sót lại. Bảo chị em phụ nữ và trẻ con ra rừng tổ chức ăn uống nghỉ tạm. Cốt là không cho mọi người chứng kiến lâu cảnh rùng rợn này. Đàn ông từ 18-> 45 tuổi có nhiệm vụ ra sau ấp đào cho tôi một cái hố. Trong ấp ai có xe ô tô, xe lam, máy cày phải huy động hết để chở người bị thương đi viện. Mọi người đồng thanh:

- "Xe thì có nhưng dọc đường sợ bị bộ đội giải phóng bắn lắm" !

- "Không lo, có tôi đi cùng" !

● Tôi giao cho Nghê, một du kích dẫn đường vừa có bố bị bộ đội cụ Hồ sát hại:

- "Việc lỡ như thế rồi, chú nén đau thương lại giúp anh. Thu hồi căn cước tư trang của những người đã chết sau này còn có việc cần đến".

● Thế là suốt chiều hôm đó, tôi lấy một miếng vải đỏ cột lên cánh tay trái. Lăm lăm khẩu AK ngồi trên chiếc xe dẫn đầu đoàn lần lượt chở hết người bị thương ra bệnh viện Suối Tre. Tối hôm ấy, tôi cho chuyển hết xác người bị chết ra cái hố đã đào. Không còn cách nào khác là phải chôn chung. Trưa ngày hôm sau người ta mới dám lấp.

●● Đây là ngôi mộ tập thể mà trong hoàn cảnh ấy tôi buộc lòng phải xử lý như vậy. Trời nắng gắt, để bà con phơi thây mãi không được. Một nấm mồ chung hàng trăm người lẫn lộn, không hương khói, không gì hết. Tôi cho dọn vệ sinh sạch sẽ những chỗ mọi người bị tàn sát. Xong, mới dám cho đám phụ nữ và trẻ con ở ngoài rừng về. Tôi vượt mặt cả cấp trên để làm việc theo tiếng gọi lương tâm của mình. Bằng mọi nỗ lực có thể để cứu giúp đồng bào.

Tưởng thế là tốt, sau này nghĩ lại mới thấy hành động của mình giống như sự phi tang tội ác của những anh bộ đội cụ Hồ. Thú thật lúc ấy tôi vẫn còn một phần ngu tín. Cũng muốn bảo vệ danh dự cho đội quân lính cụ Hồ luôn luôn được ca ngợi là tốt đẹp.

●● Tuy vậy tôi bắt đầu nghi ngờ: “Tại sao người ta giết người la liệt rồi bỏ mặc. Chẳng lẽ họ mất hết nhân tính rồi sao? ”

Công việc xong tôi gặp Nghê để chia buồn. Tôi không tránh khỏi cảm giác tội lỗi. Nghê đã đưa xác bố về chôn tạm ở nhà bếp. Tội nghiệp Nghê quá. Lặn lội đi theo cách mạng, ngày Nghê dẫn bộ đội về giải phóng ấp lại là ngày bộ đội cụ Hồ giết chết bố Nghê. Nghê “mừng chưa kịp no” đã phải chịu thảm cảnh trớ trêu đau đớn.

●#Nghê buốn rầu nói với tôi: "Hôm qua nghe lời anh. Em thu được hai món đồng hồ, tư trang và căn cước của những người bị giết. Sau đó có một anh bộ đội bảo đưa cho anh ấy quản lý. Em giao lại hết cho anh ấy để lo việc chôn ba".

- "Em bị thằng cha nào đó lừa rồi. Thôi quên chuyện đó đi em ạ. Anh thành thật chia buồn với em. Chiến tranh thường mang đến những điều không may tột cùng đau đớn mà chúng ta không thể lường trước được. Anh cũng đang cảm thấy có lỗi trong chuyện này".

…. Đã mấy chục năm qua, khi hàng năm, khắp nơi tưng bừng kỷ niệm chiến thắng 30/4 thì tôi lại bị ám ảnh nhớ về hàng trăm dân lành bị tàn sát ở ấp Tân Lập. Cái hố chôn người bây giờ ra sao? Người ta sẽ xử lý nó như thế nào hay để nguyên vậy? Tôi muốn được quay lại đó để thắp nén hương nói lời tạ tội. Vô hình dung việc làm tốt đẹp của tôi đã giúp cho người ta bưng bít tội ác.

●#Không! Người dân ấp Tân Lập sẽ khắc vào xương tuỷ câu chuyện này. Nỗi đau đớn oan khiên lúc đấy chưa thể phải nhòa được. Còn những người tham gia cuộc tàn sát ấy nữa, có lẽ họ cũng vô cùng dằn vặt khi nhận những tấm huân chương do Đảng và Nhà nước trao tặng sau ngày chiến thắng. Ý nghĩ ấy giúp tôi dũng cảm kể lại câu chuyện bi thương này.

Sau ngày chiếm Miền Nam 30/04/1975 tôi có chụp một kiểu ảnh đang cởi áo, lột sao dang dở. Tôi đem tặng cho một thằng bạn đồng hương chí cốt. Hắn run người, mặt tái mét:

- "Tao không dám nhận đâu, họ phát hiện ra tấm ảnh này quy cho phản động là chết cả lũ" !.

● Bạn tôi sợ vì cậu ta là Đảng viên. Nhưng điều bạn ấy không hiểu là tôi làm vậy vì cảm thấy hổ thẹn và nhục nhã cho anh "bộ đội cụ Hồ" khi nghĩ tới vụ thảm sát ở ấp Tân Lập…

#TrầnĐứcThạch -Cựu phân đội trưởng trinh sát Tiểu đoàn 8- Trung đoàn 266- Sư đoàn 341- Quân đoàn 4

Cuộc thảm sát !

● Trong cuộc chiến 12 ngày đêm chấm dứt chiến tranh VN đã diễn ra một cuộc tàn sát thường dân tại xã Tân Lập, bây giờ gọi là Xuân Lập- huyện Xuân Lộc tỉnh Đồng Nai.

Hạ sĩ Trần Đức Thạch, phân đội trưởng trinh sát bộ đội miền Bắc, người tham gia trận đánh đã chứng kiến cuộc tàn sát man rợ đó kể lại với Mặc Lâm của đài chúng tôi sau đây.

Mặc Lâm: "Thưa anh, anh là một bộ đội miền Bắc tham gia trận đánh 12 ngày đêm tại Xuân lộc. Trong những ngày ấy anh chứng kiến nhiều sự việc đau lòng xảy ra cả thường dân nữa. Xin anh cho biết anh thuộc đơn vị nào và tham gia trận chiến vào lúc nào" ?

Ông Trần Đức Thạch: "Lúc ấy tôi đang ở Quảng Bình chúng tôi ăn tết vội vã trong cái tết đó và chúng tôi hành quân từ năm 1974-> 1975, tôi là cái trung đoàn trước của sư đoàn 341 riêng tiểu đoàn tôi sau khi ăn tết ở Quảng Bình xong chúng tôi vào Xuân Lộc Long Khánh thì có đụng độ và đụng độ dai dẳng. Hồi đấy người ta gọi nó là: "chiến dịch Mô tô".

- "Ngày nổ súng có một đơn vị đáng lẽ nổ súng vào 6 giờ nhưng 4 giờ 15 phút thì họ đã tiếp cận một đơn vị 12 ly 7, hai bên đụng nhau và quyết định lấy giờ đó làm giờ nổ súng".

- "Trong ngày đầu tiên đơn vị tôi tràn hết khu vực của thị xã Long Khánh và sau đó chúng tôi bị vây. Như thế là các đơn vị của VNCH ở trong là quân đội Bắc Việt bên ngoài rồi VNCH rồi quân Bắc Việt cứ như thế người ta bao vây nhau toàn vùng Long Khánh. Sau này người ta nói thu hút lực lượng VNCH ra để tránh đổ máu nhưng tôi nghĩ là không phải mà thực ra người ta bao vây nhau ở đấy lúc đầu để giải quyết trong một ngày nhưng cuối cùng thì kéo dài tới 12 ngày đêm".

Mặc Lâm: "Trong 12 ngày đêm ấy anh có chứng kiến một điều gì đặc biệt trong các trận đánh giữa hai bên mà anh vẫn còn ghi nhớ tới ngày nay không" ?

Trần Đức Thạch: "Đấy là chuyện ở Bàu Cá. Khi Xuân Lộc bị vỡ, khi tôi đến Bàu Cá có hai người là: anh Xuân và anh Tâm".

● Lúc ấy tôi là trinh sát nên nói chung cũng rất xông xáo, tay đại đội trưởng bảo tôi: "bắn chúng đi" nhưng mà tôi không bắn.

● Tôi hỏi ông Tâm: "có suy nghĩ gì trước khi chết" -- ổng chỉ khóc thôi. Ông Xuân thì bảo: "bây giờ số phận chúng tôi nằm trong tay các ông thích giết thì cứ giết".

● Tôi rất cảm phục câu nói của ông Xuân.

(Xuân Lộc 13/4/75) .

Lúc ấy tôi mới nói cho bọn lính bộ đội ở đấy nghe thế này: "Bây giờ ta chết thì họ cũng chết bây giờ đưa ông này lên tháp canh cùng với chúng ta". Nhưng tay đại đội trưởng không chịu, tôi lại bảo: "thế thì để tôi đưa anh ta vào chỗ Bàu Cá".

● Thực tế thì lúc đó tôi cũng bị một trung đội của VNCH vây, và tôi nói với anh em phe tôi: "cái chuyện nó như thế rồi tôi không thấy ai khác lạ, tất cả là người Việt mũi tẹt da vàng, bây giờ anh em giết tôi thì người ta cũng giết anh em thôi. Tốt nhất là anh em đồng ý với tôi chúng ta còn vài ngày nữa còn sống, có giết tôi thì cũng vô ích và anh em cũng chết thôi. Người ta nghe tôi và sau đó tôi đưa hai người lính VNCH này vào trong ấy".

- "Sau khi anh em đồng ý với tôi, thì thu vũ khí tất cả chung quanh khu vực Bàu Cá và bọn tôi ra đó gọi hàng, nhưng họ cương quyết bắn trả lại. Trong nhóm của tôi bị thương một người. Bên kia thì sau đó họ ôm lựu đạn cho nổ tung xác, phải nói rất là cảm thương và phải nói rất là oanh liệt. Tôi nghĩ ai được chứng kiến cảnh ấy thì rất tuyệt vời vì đó là những anh hùng thật sự. Lúc đó tôi không nhìn ra chuyện ấy chỉ có cảm phục thôi nhưng tới sau này tôi mới thấm được".

Mặc Lâm: "Đài phát thanh Hà Nội lúc đó cáo buộc VNCH đã thả 02 trái bom CBU-55 để giết quân miền Bắc, còn theo Thiếu tướng Lê Minh Đảo - Tư lệnh sư đoàn 18 Bộ binh thì xác định không phải bom CBU-55 mà là hai trái BLU 82 bỏ trên chiến trường Định Quán, anh có ý kiến gì về việc này" ?

Trần Đức Thạch: "Không đúng! tôi là người trực tiếp ở đó và sau này về Sài Gòn thì người ta triển lãm 02 trái bom CBU ấy. Lúc đó, cả hai lực lượng đều dồn về đấy và quây nhau biết bao nhiêu vòng, nếu thả CBU thì chết tất cả, thực ra thì không có như vậy đâu"

- "Ở Xuân Lộc không có quả CBU nào, vì người ta cứ đồn tức là đài Tiếng nói VN lúc ấy cứ la làng bịp bợm, bởi vì tôi là người trực tiếp chiến đấu ở Long Khánh, tôi hiểu tất cả mọi chuyện, không có chuyện đó đâu".

Mặc Lâm: "Trong trận đánh đó tại xã Tân Lập, một số lớn thường dân bị giết. Sau ngày 30/4 tôi có dịp về lại Long Khánh và nghe người dân cho biết: "có hàng trăm người bị bắn và chôn tập thể, anh có biết vụ này không" ?

Trần Đức Thạch: "Tôi trực tiếp chứng kiến vụ tàn sát tại Xuân Lộc, người ta tàn sát do sự hoang mang này khác. Lúc đó còn sư đoàn 18 đang đóng ở đấy, và thực ra tôi không hiểu được chuyện này. Riêng vụ Tân Lập người ta tàn sát trên dưới 200 người và tôi phải giải quyết tất cả các hậu quả ở đấy rồi đưa người bị thương ra bệnh viện Suối Tre cho đến buộc lòng phải chôn tập thể trong một cái hố ở sau ấp Tân Lập ấy... mà người tàn sát chính là:

#bộđộiBắcViệt.

- "Sau khi giải quyết vụ chôn người xong, tôi nghĩ vừa là lương tâm lúc ấy tôi rất bức xúc vì được tuyên truyền là anh #bộđộicụHồ, mà sao bộ đội cụ Hồ lại tàn nhẫn độc ác đến như vậy -- Tại sao người ta giết người rồi không có trách nhiệm gì cả" ?

- "Tôi chỉ làm trong cương vị một con người thực ra là con người thôi vì người lính lúc đó không là cái gì cả, đấy là một kỷ niệm cực kỳ đau xót và nó ám ảnh tôi cho đến mãi tận sau này".

-- "Thực tế sau khi ở Xuân Lộc người ta đổi chiến dịch #MôTô thành chiến dịch #HồChíMinh, dọc đường từ đấy vào tới Sài Gòn tôi đã chứng kiến bao nhiêu cảnh người ta coi con người không ra gì. Thích bắn thì bắn thích giết thì giết và xác người rải rác từ Xuân Lộc tận tới Sài Gòn, mắt tôi từng chứng kiến thấy đau đớn quá và cảm thấy rằng: "không biết rồi nó sẽ như thế nào, nhưng từ đấy trở đi trong người có cái gì đấy rất là nản và rất ghét chiến tranh".

Mặc Lâm: "Anh vui lòng kể lại cụ thể chi tiết cuộc tàn sát dân lành ở Tân Lập" ?

Trần Đức Thạch: "Khi tôi vào đến nơi thì đạn nó còn nổ còn chồng đống xác người chết lẫn bị thương. Toàn là dân lành không, cả người già lẫn trẻ, gái trai chồng đống một chỗ tạo thành một suối máu. Máu lênh láng mà người thì chồng đống lên nhau. Người bị thương nằm chen với người chết trông tởm lắm, trông kinh lắm"!

● Lúc đấy tôi là phân đội trưởng trinh sát tôi lên tôi bảo các ông đừng có bắn nữa toàn là dân lành có thấy địch đâu mà các ông bắn? Thế rồi suốt cả một ngày sau bọn kia (bộ đội) nó bảo đó là lệnh, tôi hỏi lệnh lệnh cái gì bây giờ không thấy địch ở đâu cả? Phải nói rằng đấy là một cuộc thảm sát rất là kinh khủng, lần đầu tiên tôi thấy nó là như vậy.

Lúc ấy mình chỉ là thằng phân đội trưởng trinh sát, cấp bực chỉ là hạ sĩ cho nên mình không là gì cả. Riêng với mấy ông lính trẻ thì tôi quát: lệnh cái gì, các ông đừng bắn nữa có gì tôi chịu trách nhiệm.

Thật ra mình là dân đầu đinh cuối cán không có vai trò gì lắm đâu! thấy họ chết cơ man như thế nên đau lòng bảo thôi đừng bắn nữa và suốt buổi chiều hôm đó cho tới ngày hôm sau tôi chả thấy ai ngó ngàng gì đến cho nên tôi mới phải trực tiếp cùng với những người còn sống giải quyết vụ đó thôi.

Mặc Lâm: Tân Lập chỉ cách bệnh viện Suối Tre ba cây số anh có chuyển những người bị thương ra bệnh viện để cứu chữa họ hay không?

Ông Trần Đức Thạch: Sau khi tôi gặp được một số anh em du kích trong đấy tôi mới bảo giải quyết cái này. Người bị thương thì phải đem cấp cứu trước còn người đã chết thì tính sau. Phụ nữ trẻ em tôi cho ra rừng hết để các cháu, các chị khỏi nhìn thấy những cảnh tang thương như thế này thì về sau họ có thể thế này thê kia. Hai nữa những người bị thương cần đem cấp cứu thì bà con có bảo rằng xe thì có đấy nhưng mà ra thì sợ mấy anh giải phóng bắn. Tôi mới nói vụ chuyển người bị thương thì tôi đứng đầu cho, tôi mới xé một mảnh vải đỏ tôi bảo đeo lên rồi đưa ra bệnh viện Suối Tre cấp cứu. Phải nói đấy là công việc rất là to lớn nhưng hồi đấy tôi không nhìn thấy, không hiểu như thế nào mà trời giúp cho nên đã giải quyết công việc ổn thỏa.

Mặc Lâm: Trong lúc lo chôn cất nạn nhân anh có tập trung giấy tờ tùy thân của họ để sau này thân nhân của người chết tìm kiếm sẽ dễ dàng hơn hay không?

Ông Trần Đức Thạch: Những người chết thì rất phức tạp. Tôi mới nghĩ ngay đến huy động mọi người thanh niên có sức khỏe cho tới 45 tuổi ra đào cho tôi một cái hố sau ấp. Huy động hết toàn bộ phương tiện chở xác chết ra chôn. Tôi nhờ người thu tất cả căn cước giấy tờ để sau này có chuyện để liên hệ nhưng rất tiếc là ông Nghê, tôi còn nhớ tên ông ấy là Nghê, ổng giúp hộ nhưng sau đó có một tay nào đó nó lừa mất, nó lấy hết tất cả giấy tờ, tư trang của những người bị chết.

Sáng hôm sau tôi ra chỗ tập trung người sau đó quay trở lại cái hố mà tôi ra lệnh đào thì xác bà con nằm đấy nhưng chỉ phơi nắng thôi. Tôi nghĩ không biết làm thế nào cả, tôi quyết định chôn chung bà con vậy. Đấy là diễn tiến của sự việc hôm ấy đó anh.

Mặc Lâm: "Thưa anh chỉ còn vài ngày nữa là kỷ niệm đúng 40 năm ngày thống nhất đất nước, là người chứng kiến sự tồi tệ của chiến tranh và cái chết oan khuất của hàng trăm người ngay trước khi cuộc chiến chấm dứt. Anh nghĩ sao về dịp kỷ niệm này" ?

Ông Trần Đức Thạch:

- "Thật ra mỗi lần kể chuyện ấp Tân Lập thì mỗi lần tôi đau đớn, đó là việc của lịch sử nó xảy ra rồi nhưng tôi nghĩ cả đất nước này, cả dân tộc này thì đại nạn cộng sản nó tác động lên từ năm 1945 khi chúng cướp được chính quyền rồi đưa đất nước dân tộc này đến chỗ điêu linh và tan nát - Điều này thì kể cả miền Nam lẫn miền Bắc đều là nạn nhân của cái đại nạn cộng sản này. Tôi mong rằng chúng ta đều là người Việt, đều là nạn nhân thì nên thương yêu nhau, biết đoàn kết. 90 triệu người Việt và đồng bào hải ngoại đã rất đau đớn trong cuộc di tản. Đồng bào miền Nam chạy trốn bị mất mát, bị chết. Nên khi nhìn lại chúng ta biết yêu thương nhau thì cái nỗi đau ấy nó cũng được hàn gắn lại và nó dần dần sẽ liền da. Nó làm cho chúng ta yên tâm hơn, yêu thương nhau hơn để tương lai của chúng ta tốt đẹp".

● Mặc Lâm, biên tập viên RFA 09/4/2015